Wat zijn mechanismen?

Deze website is gewijd aan de werking van sociale mechanismen in de samenleving. Dat zijn sociaal-psychologische processen met een “mechanisch” karakter, dat wil zeggen dat ze volgens vaste wetten en gedetermineerd verlopen, waardoor de mensen die er bij betrokken zijn er weinig invloed op kunnen uitoefenen. Een eenvoudig en onschuldig voorbeeld is wat er gebeurt in een lawaaierig café. Om je daar verstaanbaar te kunnen maken ben je gedwongen harder te gaan praten dan de andere aanwezigen. Maar die anderen willen zich ook verstaanbaar maken en moeten dus nóg weer harder gaan praten. Het eindresultaat is veel kabaal, terwijl de mensen elkaar nog steeds niet goed kunnen verstaan. En toch is ieder gedwongen er aan mee te doen.
xxxxEen ander en veel serieuzer voorbeeld is de bloedwraak in de oudheid. Wanneer een lid van een stam was gedood door een lid of meerdere leden van een andere stam hadden de stamgenoten (bloedverwanten) van het slachtoffer de plicht hem te wreken door de dader of iemand anders van diens stam te doden. Maar wanneer dat was gebeurd draaide de zaak om en hadden de leden van de tweede stam de plicht een lid van de eerste stam te doden. Enzovoort. Op deze wijze ontstonden er ketens van vergeldingsdaden die eigenlijk niemand wilde, maar waaraan men zich toch niet kon onttrekken.
xxxxSociale mechanismen kunnen niet alleen een grote en ongewenste invloed uitoefenen op ons handelen, maar ze kunnen ook ons ook belemmeren in ons vrije denken. Nu is het niet gemakkelijk om exact te formuleren wat “vrij” denken is, maar in eerste benadering zou je dat kunnen formuleren als denken dat zich ongehinderd (en met gebruikmaking van eigen vakmanschap) kan richten op het onderwerp waarover het nadenkt en daarbij niet gehinderd wordt door hier niet ter zake doende factoren. Wanneer wij bijvoorbeeld nadenken over vragen of roken ongezond is, of God bestaat, of alle mensen even intelligent zijn, of de aarde inderdaad opwarmt, enzovoort, willen wij niet dat de staat of een andere instantie als het ware inbreekt in ons denkproces en ons van buiten af voorschrijft tot welke opvatting of tot welke conclusie wij moeten komen. Onze opvattingen en conclusies moeten voortkomen uit eigen denken. Een vergelijkbare storende invloed kan worden uitgeoefend door sociale mechanismen. Dat is vooral het geval bij de mechanismen die de groepsprocessen beheersen en die ons via groepspressie opvattingen opdringen die eigenlijk helemaal de onze niet zijn.
xxxxEr zijn nog vele andere oorzaken van onvrijheid in ons denken, een zeer belangrijke oorzaak vormen de psychische trauma’s. Iemand kan bijvoorbeeld zozeer gehinderd worden door telkens terugkerende herinneringen aan extreme jeugd- of oorlogservaringen dat hij niet meer evenwichtig kan oordelen en handelen.
xxxxEr is in de psychologie en de sociologie al veel onderzoek gedaan naar de werking van sociale mechanismen en daarvan zal ik in deze blog vrijelijk gebruik maken. Daarbij moet echter worden opgemerkt dat dit onderzoek vooral betrekking heeft gehad op processen binnen groepen en veel minder op processen tussen groepen, zoals tussen politieke partijen en landen. Deze laatste zijn ook moeilijker toegankelijk en lenen zich minder voor experimentele opstellingen. Maar het zijn juist deze processen die zoveel invloed hebben op het wereldgebeuren.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *